Gludedd | 11–14 oed

Rhowch set o diwbiau unfath i’r dysgwyr, pob un yn cynnwys hylif gwahanol, a chyfarwyddwch nhw i fesur yr amser y mae’n ei gymryd i swigen godi drwy’r hylif. Defnyddir hyn i gymharu gludedd yr hylifau.

Amcanion dysgu

1. Cymharu gludedd gwahanol hylifau drwy wneud arsylwadau gofalus.
2. Cymhwyso eich dealltwriaeth o ronynnau i esbonio eich arsylwadau.
3. Dylunio arbrawf.

Bydd dysgwyr yn cyflawni amcanion 1 a 2 wrth iddynt gynnal yr arbrawf, cwblhau tabl canlyniadau ac ateb cwestiynau 1−3 ar y daflen waith i fyfyrwyr. Byddant yn cyflawni amcan 2 drwy ateb cwestiynau 4−6 yn gywir ar y daflen waith i fyfyrwyr ac amcan 3 drwy ateb cwestiynau 7 ac 8 ar y daflen waith i fyfyrwyr.

Sgaffaldio

Ceir dwy fersiwn o’r daflen waith i fyfyrwyr:

• Mae’r daflen waith wedi’i sgaffaldio i fyfyrwyr (✪) yn cynnig sgaffaldio a chymorth ychwanegol, megis cwestiynau ar ffurf llenwi’r bylchau a stribed strwythur i helpu i ddylunio arbrawf;
• Mae’r daflen heb ei sgaffaldio i fyfyrwyr (✪✪) yn cynnwys cwestiynau tebyg ond gydag atebion testun rhydd.

Mae cyfarwyddiadau integredig wedi’u cynnwys yn y cyflwyniad.

Nodiadau i’r technegydd

Darllenwch ein canllawiau safonol ar iechyd a diogelwch a chynhaliwch asesiad risg cyn cynnal unrhyw arbrawf ymarferol byw.

Offer (fesul grŵp)

Cyfarpar

• Stopwatsh
• Tiwbiau wedi’u selio o wahanol hylifau

Cemegion

Dewiswch o’r canlynol:

• Dŵr
• Olew coginio
• Hylif golchi llestri
• Ethanol (PERYGL: hylif ac anwedd hynod fflamadwy)
• Siampŵ neu ewyn ymolchi
• Mêl

Offer diogelwch

• Cyfarpar amddiffyn y llygaid: sbectol ddiogelwch i EN1 66F

Diogelwch a pheryglon

• Mae ethanol yn fflamadwy. Gwnewch yn siŵr nad oes fflamau noeth na ffynonellau tanio eraill (gweler Cerdyn Perygl CLEAPSS). HC040a/SSERC).

Dull

Cymerwch un o’r tiwbiau a ddarperir.

1. Gwnewch yn siŵr bod y swigen ar y brig a bod y tiwb yn cael ei ddal yn fertigol.
2. Trowch y tiwb wyneb i waered yn gyflym a mesurwch yr amser y mae’n ei gymryd i’r swigen gyrraedd y brig.
3. Ailadroddwch y mesuriad hwn ar gyfer pob un o’r samplau.
4. Cwblhewch y tabl a ddarperir.

Nodiadau i’r athro

Dechreuwch y wers hon drwy ddarganfod beth mae dysgwyr eisoes yn ei wybod am ludedd. Defnyddiwch y delweddau ar sleid 3 o’r cyflwyniad neu arllwyswch gwpl o hylifau gwahanol i mewn i ficer i hyrwyddo trafodaeth a gwneud yn siŵr bod y dysgwyr yn deall y term.

Gofynnwch i’r dysgwyr gynnal yr arbrawf ymarferol mewn grwpiau bach o ddau neu dri. Anogwch y dysgwyr i gynnal arbrofion ailadrodd a chyfrifo’r amser cymedrig ar gyfer pob hylif. Er mwyn i’r canlyniadau fod yn ailadroddadwy, atgoffwch y dysgwyr i amseru pob hylif gan ddefnyddio dull cyson – e.e. mesurwch yr amser o wrthdroi’r tiwb nes bod y ‘swigen yn cyrraedd y brig yn gyntaf’. Atgoffwch y dysgwyr sut i gyfrifo’r amser cymedrig, os oes angen.

Atebion

1. Taflenni Lefel 1 a Lefel 2  

   Mae gludedd yn mesur pa mor anodd yw hi i hylif lifo. Mae hylifau â gludedd uwch yn ymddangos yn ‘fwy trwchus’ neu’n fwy ‘gludiog’ na’r rhai â gludedd isel.

2. Taflenni Lefel 1 a Lefel 2

   Hylif – mae’n dibynnu ar yr hylifau a ddefnyddir ond y tebyg yw mai’r mêl neu’r siampŵ fydd hi.

   Rheswm – cymerodd y swigen yr amser hiraf i godi drwy’r hylif.

3. Taflenni Lefel 1 a Lefel 2

   Hylif – mae’n dibynnu ar yr hylifau a ddefnyddir ond y tebyg yw mai’r ethanol fydd hi.

   Rheswm – cymerodd y swigen yr amser byrraf i godi drwy’r hylif.

4. Taflen Lefel 2: gweler y nodiadau i’r athro 

   Taflen Lefel 1: C

5. Taflenni Lefel 1 a Lefel 2
   

   Mae’r gronynnau’n llithro dros ei gilydd.

   Maen nhw’n llifo o’r botel i’r badell ffrio.

6. Taflenni Lefel 1 a Lefel 2
   

   Mae dŵr yn llai gludiog nag ewyn ymolchi am fod llai o rymoedd atyniad rhwng moleciwlau’r dŵr na’r rhai rhwng gronynnau’r ewyn ymolchi. Mae hyn yn ei gwneud hi’n haws i foleciwlau’r dŵr lifo na gronynnau’r ewyn ymolchi.

7. Taflenni Lefel 1 a Lefel 2
   

   Bydd y gludedd yn lleihau. Wrth i’r gronynnau yn yr hylif ennill mwy o egni cinetig, bydd yn haws goresgyn grymoedd atyniad rhwng y gronynnau.

8. Gweler y stribed strwythur.