Adeiledd a bondio | Darllen a deall

Mae’r adnodd darllen a deall hwn yn seiliedig ar stori newyddion am ymchwil gwyddoniaeth a ddewiswyd oherwydd ei bod yn berthnasol i’r pwnc cwricwlwm adeiledd a bondio. Bydd y dysgwyr yn mynd ati i ymwneud â thestun syml am erthygl ymchwil.

Amcanion dysgu

1. Defnyddio strategaethau darllen gweithredol i’ch helpu i ddeall stori newyddion am wyddoniaeth.
2. Defnyddio’r eirfa i’ch helpu i ddeall geiriau anghyfarwydd.
3. Gwybod pa wybodaeth allweddol i chwilio amdani wrth ddarllen stori newyddion am wyddoniaeth.
4. Deall sut mae pobl yn ysgrifennu am wyddoniaeth yn wahanol, yn dibynnu ar eu cynulleidfaoedd.
5. Ar gyfer y dasg estyn – siarad yn hyderus am y stori newyddion am wyddoniaeth, gan ystyried eich cynulleidfa.

Mae cwestiynau 3–6 ar y daflen i fyfyrwyr yn cefnogi amcanion dysgu 1 a 2. Mae cwestiwn 6 yn cefnogi amcan dysgu 3. Mae cwestiynau 1–3 ‘Her ychwanegol gyda gwaith darllen’ yn cefnogi amcan dysgu 4 ac mae’r dasg estyn ‘Cyflwyno’r newyddion’ yn cefnogi amcan dysgu 5.

Cyflwyniad

Mae Education in Chemistry wedi casglu a chrynhoi cyfoeth o straeon newyddion am ymchwil gwyddoniaeth. Mae’r adnodd darllen a deall hwn yn seiliedig ar un o’r straeon hyn sy’n berthnasol i’r pwnc adeiledd a bondio.

Mae’r adnodd yn cynnwys:

• Taflen waith darllen a deall – crynodeb syml o erthygl ymchwil gyda chwestiynau i brofi dealltwriaeth a geirfa
• Sleidiau cyflwyno’r newyddion – cyfarwyddiadau ar gyfer y dasg estyn, ynghyd ag awgrymiadau a chwestiynau myfyrio
• Sgript Cyflwyno’r newyddion – templed sgript i’r dysgwyr ysgrifennu ynddo mewn grwpiau, a thabl i fyfyrio ar gyflwyniadau’r dosbarth
• Nodiadau i athrawon – gan gynnwys atebion enghreifftiol a chanllawiau ar gyfer pob gweithgaredd

Termau allweddol

Atom, electron, electron dadleoledig, elfen, isotop, metel.

Sut mae defnyddio’r adnodd hwn

Mae rhifau llinellau ar destun y stori er mwyn i chi allu cyfeirio dysgwyr yn hawdd at rannau penodol o’r testun.

Modelu darllen gweithredol

Darllenwch y stori yn uchel gyda’ch dysgwyr a’u hannog drwy gydol y broses i ymwneud yn weithredol â’r testun. Gallwch ofyn:

• ‘Beth ydych chi’n meddwl fydd yn digwydd nesaf?’
• ‘Sut byddech chi’n aralleirio’r hyn sydd newydd gael ei ddweud?’
• ‘Beth yw testun y stori newyddion hon?’

Gallwch ddod o hyd i ragor o wybodaeth yn Sut mae addysgu darllen mewn gwyddoniaeth.

Ystyriwch ddefnyddio meddalwedd recordio neu chwarae’n ôl, er mwyn i’r dysgwyr allu gwrando ar y testun ar ddyfais wrth iddynt ddarllen.

Mae cwestiwn 6 yn gofyn i’r dysgwyr ysgrifennu crynodeb o’r stori newyddion ar gyfer eu cyd-ddysgwyr. Gallwch weithio drwy’r cwestiwn hwn fel dosbarth yn gyntaf, cyn gofyn i’r dysgwyr dynnu’r wybodaeth angenrheidiol o’r testun yn annibynnol. Gallwch ofyn i’r dysgwyr farcio crynodebau eu cyd-ddysgwyr.

Geirfa o dermau perthnasol

Mae’r eirfa wedi’i llenwi’n barod â geiriau o’r stori y gallai’r dysgwyr fod angen cymorth â nhw. Mae’r Sefydliad Gwaddol Addysgol yn argymell blaenoriaethu addysgu termau haen 2 a haen 3, y mae dysgwyr yn llai tebygol o’u clywed neu eu darllen y tu allan i’w gwersi gwyddoniaeth.

Mae’r geiriau sydd wedi’u rhestru mewn print trwm yn yr eirfa yn dermau allweddol ac maent yn gysylltiedig â’n hadnoddau cymorth cyfatebol ar gyfer termau allweddol. I roi mwy o her, tynnwch gofnodion allan neu eu golygu, ac yna gofynnwch i’r dysgwyr ymchwilio a llenwi’r eirfa.

Adnoddau ategol

I ateb cwestiynau 7 ac 8, bydd angen i’r dysgwyr allu gweld y fersiwn hirach a mwy cymhleth o’r testun darllen a deall. Gallwch ei lawrlwytho a’i argraffu neu ei weld ar-lein yma. Bydd angen i’r dysgwyr gael fersiwn wedi’i argraffu er mwyn ei anodi yng nghwestiwn 7.

Tasg estyn: cyflwyno’r newyddion

Dywedwch wrth y dysgwyr am gyflwyno’r stori newyddion am wyddoniaeth y maent wedi’i darllen fel eitem mewn rhaglen newyddion.

Rhannwch y dysgwyr yn grwpiau o dri neu bedwar a rhoi un o dair rôl i bob un ohonynt – cyflwynydd newyddion, gohebydd, neu wyddonydd. Os oes mwy na thri dysgwr ym mhob grŵp, rhowch y rôl gwyddonydd i fwy nag un dysgwr. Mae’n bwysig bod pawb yn dweud rhywbeth yn ystod y cyflwyniad.

• Tafluniwch y sleidiau ‘Cyflwyno’r newyddion’ ar y bwrdd gwyn. Eglurwch y dasg (sleid 2) a rhowch allbrintiau i’r dysgwyr o’r hyn y mae angen i bob rôl ei wneud (sleidiau 3–5).
• Trafodwch y sleid sydd â’r teitl ‘Sut beth yw cyflwyniad da?’ (sleid 6) cyn gwahodd y grwpiau i wneud eu cyflwyniadau (caniatewch bum munud i bob grŵp).
• Rhowch y templed sgript i’r dysgwyr a’u cyfarwyddo i fynd ati fel grŵp i baratoi’r hyn y maent eisiau ei ddweud yn y cyflwyniad. Bydd hyn yn cynnwys darllen y cyflwyniad yn y templed sgript yn gyntaf, a gallwch wneud hyn fel dosbarth os oes angen. Fel canllaw bras, caniatewch tua 45 munud i’r dysgwyr baratoi.
• Dywedwch wrth y dysgwyr lenwi’r daflen adborth ar y templed sgript tra bydd eu cyd-ddysgwyr yn cyflwyno. Ar ôl i bob grŵp wneud eu cyflwyniadau, gofynnwch am fyfyrdodau a gwnewch nodiadau o unrhyw wersi a ddysgwyd ar gyfer y gweithgaredd siarad a gwrando nesaf.

Mae Fframwaith sgiliau llafaredd Oracy Cambridge yn rhoi rhagor o wybodaeth am sgiliau siarad a gwrando.

Metawybyddiaeth

Mae’r adnodd hwn yn helpu’r dysgwyr i ddatblygu eu sgiliau metawybyddol mewn tri maes allweddol.

Cynllunio

• Mae cwestiwn 6 yn rhoi cyfres o awgrymiadau i’r dysgwyr i sgaffaldio eu crynodeb o’r stori newyddion am wyddoniaeth.
• Mae cyflwyniad y sgript ‘cyflwyno’r newyddion’ yn cynnwys cwestiynau i’r dysgwyr eu gofyn iddyn nhw eu hunain wrth gynllunio’r cyflwyniad, er enghraifft am ddefnyddio delweddau a sut mae cadw at yr amser.

Monitro

• Gofynnwch gwestiynau i’r dysgwyr wrth ddarllen y testun yn uchel (gweler yr adran o’r enw ‘modelu darllen gweithredol’) i’w hannog i fonitro eu dealltwriaeth drwy gydol y dasg.
• Mae’r cwestiynau sy’n profi dealltwriaeth yn annog y dysgwyr i asesu i ba raddau y mae’r strategaethau darllen gweithredol yn eu helpu i ddeall y testun, a pha strategaethau eraill y gallant eu defnyddio i’w helpu i ddeall.

Gwerthuso

• Gofynnwch am adborth ar atebion i’r cwestiynau metawybyddol (yn y blychau coch) ac ewch ati fel dosbarth i lunio ‘canllaw cyflym’ ar strategaethau darllen. Edrychwch eto ar y canllaw cyflym hwn y tro nesaf y byddwch yn gwneud gweithgaredd darllen a deall.
• Wedi iddo gael ei lenwi, defnyddiwch y tabl adborth i fyfyrio fel dosbarth ar gryfderau’r cyflwyniadau a nodwch bethau i weithio arnynt y tro nesaf y byddwch yn gwneud gweithgaredd siarad a gwrando fel dosbarth.

Atebion enghreifftiol a chanllawiau

Mae atebion enghreifftiol ar gyfer pob cwestiwn ar y daflen waith, awgrymiadau uwcholeuo ar gyfer cwestiwn 7 a sgript enghreifftiol i gyflwyno’r newyddion i gyd wedi’u cynnwys yn y nodiadau i athrawon.