Adeiledd a bondio | Cymorth termau allweddol

Helpwch bob dysgwr i feistroli iaith adeiledd a bondio a datblygu dealltwriaeth.

Cyflwyniad

Nod y pecyn cymorth termau allweddol hwn yw eich helpu i fod yn glir am yr eirfa y bydd ei hangen ar eich dysgwyr i allu astudio’r pwnc hwn ar y lefel hon a darparu’r adnoddau sydd eu hangen arnoch i helpu pob dysgwr i wneud hynny.

Mae’r adnodd termau allweddol yn rhestr o eirfa wedi’i dewis yn ofalus, gyda diffiniadau. Bydd y dysgwyr yn dod ar draws yr eirfa wrth astudio’r pwnc hwn yn y cyfnod allweddol hwn. Mae’r holl dermau allweddol hyn a’u diffiniadau hefyd ar gael yn yr eirfa hygyrch sy’n cynnwys delweddau, canllawiau ynganu a gwybodaeth arall. Mae grŵp llai o’r un termau allweddol hyn a’u diffiniadau ar gael yn yr adnoddau modelau Frayer a datrys diffiniadau.

Mae’r holl adnoddau’n cael eu darparu mewn fformatau y gellir eu golygu fel y gallwch eu haddasu ar sail gofynion eich dysgwyr a’ch bwrdd arholi.

Sut mae defnyddio’r rhestr o dermau allweddol

Mae’r rhestr o dermau allweddol a diffiniadau yn addas i ddysgwyr 14–16 oed ond nid yw wedi’i llunio’n benodol ar gyfer unrhyw fwrdd arholi na chymhwyster. Gallwch olygu’r diffiniadau i gyd-fynd â gofynion eich bwrdd arholi.

Mae’r termau allweddol yn cael eu grwpio yn ôl is-bwnc ac yn nhrefn yr wyddor. Rhoddir mwy o arweiniad yn y nodiadau i athrawon.

Syniadau ar gyfer addasu

• Beth am gynnwys y geiriau mewn tasg sillafu?
• Gofynnwch i’r dysgwyr ymchwilio i rai o’r geiriau’n annibynnol.
• Dilëwch y diffiniadau a gofynnwch i’r dysgwyr eu llenwi wrth gyflwyno pob term.
• Integreiddiwch sgiliau siarad a gwrando yn y gweithgaredd hwn: modelwch yr ynganiad. Dywedwch y termau allweddol a’r diffiniadau yn uchel a gofynnwch i’r dysgwyr eu hailadrodd fel dosbarth; defnyddiwch y term allweddol yn gywir ac yn anghywir mewn brawddeg a gofynnwch i’r dysgwyr ddyfalu pa un yw pa un.

Sut mae defnyddio’r eirfa hygyrch

Mae’r eirfa hygyrch o dermau allweddol yn cynnwys delweddau, canllawiau ynganu a gwybodaeth arall i helpu’r dysgwyr i bontio’r bwlch rhwng termau allweddol a diffiniadau.

Mae pob sleid wedi’i rhannu’n adrannau:

• Mewn geiriau eraill: diffiniad sy’n fwy addas i’r dysgwyr.
• Arwyddo: dolenni at eirfa gemeg BSL y Scottish Sensory Centre, sy’n cael ei chynnal gan Brifysgol Caeredin. Dysgwch fwy am Sut gall iaith arwyddion helpu pob dysgwr.
• Dweud: mae’n helpu’r dysgwyr i wybod sut mae ynganu pob term allweddol.
• Dadansoddi: pan fo’n ddefnyddiol, mae’r segment hwn yn dadansoddi’r termau allweddol drwy eu hollti’n rhannau geiriau cyfansawdd i ddatgelu rhagor am eu hystyr.
• Geiriau tebyg: ar lawer o sleidiau, mae’r segment hwn yn rhestru geiriau sydd â’r un ystyron neu ystyron tebyg iawn.
• Enghraifft: enghraifft o’r gair/y gair mewn cyd-destun a fydd yn debygol o fod yn fwy cyfarwydd i’r dysgwyr.
• Peidio â drysu â: rhestr o gamsyniadau cyffredin perthnasol i’r dysgwyr fod yn ymwybodol ohonynt.
• Ystyron eraill: ar rai sleidiau, mae’r segment hwn yn rhestru cyd-destunau eraill lle gallai’r dysgwyr ddod ar draws y gair, er enghraifft mewn ffiseg neu fioleg.

Mae hwn yn adnodd amlbwrpas. Dyma rai syniadau ar sut mae ei ddefnyddio.

1. Argraffwch ef fel llyfryn a’i roi i gydweithwyr sy’n canolbwyntio ar y Gymraeg/Saesneg fel Iaith Ychwanegol neu Anghenion Addysgol Arbennig. Defnyddiwch yr adnodd gyda’r dysgwyr cyn eu gwersi cemeg i ddysgu geirfa ymlaen llaw.
2. Rhowch sleidiau penodol mewn cyflwyniadau eraill, i dynnu sylw at y ffaith eich bod yn cyflwyno term newydd i’r dysgwyr.
3. Defnyddiwch yr adnodd ar gyfer adolygu ar ôl gwers oedd yn cynnwys y term allweddol.
4. Argraffwch fersiwn o’r adnodd gyda dim ond y ddelwedd a’r diffiniad ‘mewn geiriau eraill’ a defnyddiwch hwn fel sail ar gyfer gweithgaredd rydych chi’n ei greu eich hun.
5. Gofynnwch i’r dysgwyr ddadansoddi’r diffiniadau o dermau allweddol ymhellach, gan ddefnyddio diagramau wedi’u labelu.
6. Gallwch greu cardiau fflachio ar gyfer adolygu drwy argraffu sawl sleid ar un ddalen o bapur.

Golygwch y sleidiau i addasu’r cynnwys i weddu orau i’ch dysgwyr, e.e. dileu cynnwys y segmentau a gofyn i’r dysgwyr eu llenwi. Mae hyn yn annog y dysgwyr i ddefnyddio’u cyfalaf gwyddoniaeth a gall ei gwneud hi’n haws i’r dysgwyr rannu gwybodaeth sydd ganddynt yn barod ymysg eu cyd-ddysgwyr cyn i’r cynnwys gael ei drafod yn y dosbarth.

Sut mae defnyddio modelau Frayer

Mae modelau Frayer yn ffordd syml ond effeithiol o ddatblygu dealltwriaeth y dysgwyr o ddarn newydd o eirfa. Byddwch yn gweld beth mae eich dysgwyr yn ei wybod yn barod ac yn adnabod unrhyw gamsyniadau sydd ganddynt. Rhoddir y term allweddol yng nghanol pedwar pedrant; gofynnwch i’r dysgwyr lenwi’r pedrannau yn eu tro.

• Archwilio: cysylltwch hyn â chyfalaf gwyddoniaeth a gweld beth mae’r dysgwyr yn ei ddeall am y term yn barod.
• Dadansoddi: edrychwch ar rannau cyfansawdd y gair i ddeall ei ystyr yn fanylach.
• Egluro: cyflwynwch y diffiniad. Mae dwy ran i’r adran hon. Yn gyntaf, gofynnwch i’r dysgwyr ddiffinio’r term eu hunain ac yna gofynnwch iddynt gopïo’r diffiniad o’r rhestr o dermau allweddol.
• Cyfnerthu: gofynnwch i’r dysgwyr ddefnyddio eu gwybodaeth am y term drwy ateb cwestiwn.

Darllenwch fwy am fodelau Frayer a’u defnydd yn Teaching challenging vocabulary a A model for success.

Awgrymiadau i addasu modelau Frayer

Mae’r adnoddau hyn ar gael mewn fformat heb ei sgaffaldio ac wedi ei sgaffaldio. I rai dysgwyr, mae’r pedrant archwilio yn arbennig o heriol, felly rhowch ragor o amser, cymorth a chyfarwyddiadau penodol iddynt er mwyn defnyddio’r modelau hyn. Peidiwch â phoeni os nad yw’n gweithio’r tro cyntaf.

• Tynnwch sylw at ragddodiaid, ôl-ddodiaid a chyfieithiadau cyffredin. Gall hyn fod yn ddefnyddiol i’r dysgwyr.
• Cysylltwch y termau â geiriau tebyg i helpu’r dysgwyr i awgrymu ystyron posibl.
• Yn y pedrant egluro, rhowch ddiagramau, enghreifftiau perthnasol ac enghreifftiau amherthnasol.
• Ychwanegwch gwestiwn ymestynnol at y pedrant cyfnerthu i ddyfnhau’r ddealltwriaeth.

Sut mae defnyddio datrys diffiniadau

Mae datrys diffiniadau yn ffordd hwyliog o brofi a chyfnerthu dealltwriaeth y dysgwyr o’r termau allweddol a’r diffiniadau. Dywedwch wrth y dysgwyr roi’r diffiniadau o dermau allweddol at ei gilydd ac wedyn defnyddio eu dealltwriaeth o’r termau i gwblhau brawddegau. Rhoddir yr atebion yn y nodiadau i athrawon ac maent yn cael eu darparu ar ffurf sleidiau hefyd. Fel y modelau Frayer cysylltiedig, mae datrys diffiniadau yn ymchwilio i ddealltwriaeth y dysgwyr ac yn targedu’r termau anoddach yn y rhestr o dermau allweddol. Darllenwch fwy am ddatrys diffiniadau a’u defnydd yn Closing the word gap.

Syniadau ar gyfer addasu

Integreiddiwch sgiliau siarad a gwrando yn y gweithgaredd hwn:

• Argraffwch y grid datrys diffiniadau a thorrwch o amgylch y blychau unigol. Gofynnwch i’r dysgwyr gymryd blwch yr un a threfnu eu hunain – fel dosbarth neu grŵp – i greu’r gwahanol ddiffiniadau. Pan fydd pawb yn barod, gofynnwch i bob dysgwr ddarllen ei ran ei hun o’r diffiniad yn ei dro.
• Gofynnwch i’r dysgwyr ddarllen y sleid cwblhau’r cysylltiad yn llawn.
• Fel addasiad cyflymach o’r dasg, ystyriwch gynnal gweithgaredd ‘meddwl, paru, rhannu’ lle mae’r dysgwyr yn trafod ac yn penderfynu ar y diffiniadau cywir mewn parau neu grwpiau bach.

Rhowch fwy o gymorth drwy gysylltu’r term yng ngholofn A â’r cofnod cywir yng ngholofn B ac efallai’r cofnod yng ngholofn B â’r cofnod cywir yng ngholofn C, ar gyfer yr ychydig dermau allweddol cyntaf yn y grid.